Polen                                                                                                 kennisbeurs 21.4.2026

 

 

Polen is een land met een woelige geschiedenis. Het begon rond het jaar 1000 met koning Lieszko I  die een groot deel van de verschillende stammen samenbracht tot één land. Bezettingen en oorlogen waren de Polen hun deel tot op vandaag. Bijzonder was, in de loop van de geschiedenis dat Polen niet geleden heeft onder de pest (1350 -   ), ook niet onder de honderdjarige oorlog in Europa. Dat er veel joden zich in Polen vestigden is te wijten aan de pest. Zij werden in de zuidelijkere Europese landen van de uitbraak van de pest beschuldigd en vandaar hun emigratie.                              Op een gegeven moment in de geschiedenis was Polen, in associatie met het Groothertogdom Litouwen een land dat rijkte van de Baltische zee tot de Zwarte zee (Oekraïne dus inbegrepen). Later dan weer verging het slecht: In 1795 had men de eerste Poolse deling : het land werd verdeeld tussen Rusland, Pruisen en Oostenrijk. Formeel bestond Polen niet meer, maar  ‘de Poolse ziel’ bleef bewaard.  Door het congres van Wenen in 1815 worden Litouwen, Wit Rusland en Oekraïne Russisch. Polen wordt een koninkrijk met als koning de Russische Tsaar Alexander I. In 1917 wordt (na de Russische revolutie) Polen een republiek. In 1919 werd zelfs Kiev terug heroverd op de Russen. !.

Er zijn Poolse componisten al vanaf de middeleeuwen. Voor ons is er al heel wat te beluisteren vanaf de renaissance. We citeren hier Mikolay Zielinski (1550 – 1615) als vooraanstaand kunstenaar

Hier een lijstje met de voornaamste Poolse componisten :

 

Milolaj Zielinski (1550-1615)                                       Ignacy Paderewski (1864-1941)

Michal Orginski (1765-1833)                                       Leopold Godowsky (1870-1938)

Karol Kurpinski (1785-1857)                                        Mieczyslaw Karlowicz (1876-1909)

Frederick Chopin (1810-1849)                                    Karol Szymanowski (1882-1937

Stanislav Moniusko (1819-1872)                                               Alexander Tansman (1897-1986)

Henryk Wieniawski (1835-1880)                                               Grazyna Bacewicz (1909-1969)

Zygmund Noskowski (1846-1909)                            Witold Lutoslawski (1913-1994)

Xaver Scharwenka (1850-1924)                                 Andrzej Panufnik (1914-1991)

Maurycj Mozkowski (1854-1925)                              Mieczyslaw Weinberg (1919-1996)

                               Wojciech Kilar (1932-2013)

                               Henryk Gorecki (1933-2010)

                               Krzysztof Penderecki (1933-2020)

 

We stellen er enkele voor.

 

Was componist, organist en in dienst van de aartsbisschop van Gniezno.  Van hem zijn slechts 2 kerkcyclussen (samen zowat 130 nummers) overgebleven. Oudere Poolse muziek is niet bekend.

 

Geboren in Litouwen en overleden in Firenze (It.). Hij was lid van de machtige Orginski-familie. Op zijn twintigste ging hij in de diplomatie als raadgever van koning Stanislaw Auguste Poniatowski.  In deze functie reisde hij veel. Orginski had muziek gestudeerd bij private leraren.

In 1794 nam hij deel aan de (mislukte) opstand en moest hij vluchten. Bij Napoleon pleitte hij om de Poolse staat te herstellen. Uiteindelijk verliet Orginski de politiek in 1815, helemaal ontgoocheld. Hij werd begraven in de kathedraal Santa Croce van Firenze naast grootheden als Dante, Michelangelo en Rossini. Hij is nu alleen bekend voor het Poolse volkslied, als componist van mazurkas en als inspirator van Frederick Chopin.

 

Geboren in Minsk, toen Litouwen, nu Belarus (Wit Rusland) . Overleed in Warschau. Hij studeerde eerst thuis en bij privé leraren ; daarna in Berlijn en vestigde zich vanaf 1840 in Vilnius. Naast componist was hij dirigent, organist en belangrijk pedagoog. Hij componeerde missen, cantates, opera’s en operettes en balletten.

 

Leerling van Moniusko en studeerde daarna in Berlijn. Hij vestigde zich in Warschau (1880) als leraar en dirigent. Bij zijn leerlingen was er o.a. Karol Szymanovski.

Als componist wist Noskowski zich vrij te houden van invloeden van Liszt, Wagner en Brahms. Hij liet een oeuvre na van opera’s , orkestmuziek en kamermuziek.

 

M.Karlowicz.

Was een Tataar – pool  geboren in wat toen Rusland was en nu zou dat Litouwen zijn.

In zijn jeugd verhuisde hij met zijn ouders naar Heidelberg, dan naar Praag, verder naar Dresden en tenslotte naar Warschau. Karlowicz werd leerling van Noskowski en studeerde verder in Berlijn. Hij componeerde bij voorkeur symfonische gedichten. Hij deed tegelijk aan bergbeklimmen en skiën, aan fotografie en hij fietste veel. In 1909 kwam hij om in een lawine. Hij laat ons slechts 14 werken na.

 

Belangrijke componist van de twintigste eeuw. Hij schreef al een eerste werkje toen hij negen jaar was. Hij rondde zijn studies af aan het conservatorium van Warschau, zowel muziek als wiskunde. Hij werkte bij een militaire radio omroep toen Hitler Polen binnenviel. Lutoslawski werd gearresteerd maar kon na enkele dagen ontsnappen. Ondergedoken werkte hij als muziekleraar en barpianist. In 1941 componeerde hij de ‘Paganini variaties’ voor 2 piano’s (die hij samen met Andrzej Panufnik speelde). Na het Nazi-regime kwam dat van Stalin, waarmee hij evenmin akkoord ging. Hij verdiende geld door het schrijven van lichte muziek. In 1953 ontstond het (beroemde) concerto voor orkest. Lutoslawski was medeoprichter van het muziekfestival ‘De herfst van Warschau’.

Na de muziek van J.Cage gehoord te hebben veranderde hij compleet van stijl.  Het werd ‘aleatorisch contrapunt’ benoemd, een streng systeem met vele aanwijzingen ook voor improvisaties. Het werd later met de Franse impressionistische muziek gecombineerd.

Lutoslawski componeerde 4 symfonieën, 7 concerto’s, orkeststukken en vocale muziek.

 

Geboren in Lvov (toen Lviv – Polen – nu Oekraïne). Hij was de zoon van een gynaecoloog en een actrice. Hij studeerde af aan de universiteit (en conservatorium) van Katowice in 1955. Hij verkreeg bovendien een beurs om bij Nadia Boulanger in Parijs te studeren. Hij behoorde tot de Poolse avant-garde componisten samen met Szabelski, Gorecki en Penderecki .

Eigenlijk was Kilar vooral filmcomponist. Hij deed dit voor meer dan honderd films, o.a. voor Coppola’s Dracula ; Exodus (ook gebruikt in Schindler’s list) ; Portrait of a Lady :  The piano.

Kilar had reeds snel de avant-garde muziek verlaten ten voordele van eenvoudigere muziek leunend op de Poolse traditie. Hij schreef enkele symfonische gedichten  (Krzesiny ; Orawa) ; 4 symfonieën enz.

Zijn mis : “Missa pro pace » werd uitgevoerd bij het bezoek van Paus Johannes Paulus II aan Katowice.

Kilar stierf aan de post-operationele gevolgen van een hersentumor.

 

Was componist en muziekpedagoog.  Gorecki was een leerling van Karol Szymanovski. Hij begon te componeren in dodecafonische stijl (naar de theorie van Schönberg) maar stopte ermee in 1965. Dan werd zijn stijl eenvoudiger en neigde meer en meer naar het ‘Minimalisme’ (zoals de muziek van Philip Glass ).  Maar de Poolse traditie bleef vervat in zijn composities. Luister maar naar ‘Oude Poolse Muziek’ (1969)

Op zijn beurt componeerde hij een werk voor het eerste pausbezoek aan Krakau : “Beatus Vir” (1979), en voor diens tweede het koorwerk “Totus Tuus (1987).

Met zijn “Miserere” protesteerde hij tegen het communistische bewind dat hard optrad tegen de vakbond ‘Solidarnoc’ (1981).

Zijn echte internationale doorbraak kwam er met zijn derde symfonie ‘Der klaagliederen’ in 1976.

Gorecki was ,samen met Penderecki de grondlegger van de ‘Poolse school’. Hij liet ons een honderdtal composities na. Zijn zoon Mikolaj (!) heeft zijn vierde symfonie voltooid. Mikolaj is een opkomend componist met reeds internationale faam.

 

Wordt beschouwd als de grootste Poolse componist van zijn tijd, niet alleen in Polen, maar internationaal !

Na zijn studies in Krakau werd hij snel beroemd met het orkestwerk ‘Anaklasis’ en dan volgde ‘Threnody for the victims of Hiroshima’ voor 52 strijkers. In deze werken gebruikt hij clusters (= opeenstapeling van noten), glissandi en nog meer andere effecten. Dat is ook zo in zijn opera ‘De Duivels van Loudun’ (1968).Met de ‘Lukas Passie’ komt hij in deze reeks tot een hoogtepunt. Hij werd de leider van de avant-garde genoemd. Nog grote werken volgden zoals het oratorium ‘Utrenja’ ( = De graflegging en de verrijzenis van Christus).

Vanaf de jaren 70 begon zijn stijl te veranderen. Blijkbaar waren de ‘nieuwe effecten’ voor hem uitgeput. Alles wat ingewikkeld was liet hij achter zich. Hij had veel geëxperimenteerd en ervan geleerd. Hij zei : “Het was allemaal eerder destructief dan wel constructief. Penderecki keerde zich naar de traditie ; ‘the angry young man’ was verleden tijd.

Voor ‘Solidarnoc’ componeerde hij een ‘Lacrimosa’ ; het ‘Pools Requiem’ werd een nieuw hoogtepunt.

Buiten veel koorwerk, een beetje minder kamermuziek, vele concerto’s en acht symfonieën en orkeststukken componeerde Penderecki ook muziek voor zo’n 25 tekenfilms en een tiental fictie

films. Zes opera’s zagen het licht. Vele werken zijn de moeite waard om te beluisteren. Er zitten zeker een aantal meesterwerken bij. Uitkiezen is moeilijk maar er hoort zeker een passie of oratorium bij en ook bijv. De Psalmen Davids. Hij was een fascinerend man.

Hij kon zich een landgoed veroorloven : in zijn ‘manor’ in Luslawice plantte hij een arboretum aan (16 hectaren) en bouwde hij een concertzaal, voor gebruik en hulp aan jonge muzikanten. Penderecki overleed in 2020.

 

                                                               Nota’s : Karel Van Eycken

 

 Kennisbeurs-Steenokkerzeel :: Maatschappelijke zetel: Vinkenbaan 41  1820 Steenokkerzeel (Perk)