Dit bericht in je brievenbus zou me € 1,40 per ontvanger kosten. Zo’n verrassing in een envelop brengt een heel distributie-apparaat op gang. Als ik de brief in de dichtstbijzijnde brievenbus gooi, duurt het nog twee tot vier dagen voordat hij in jouw brievenbus belandt. En dan kan daar nog een tijdje bijkomen, omdat je misschien niet dagelijks kijkt of iemand post naar je heeft verzonden. Zo vaak komt dat niet voor. En dat voert PostNL als reden aan om verlost te worden van de bezorgplicht, zoals wettelijk afgesproken, toen de overheid vond dat het maar eens afgelopen moest zijn met al die subsidie. Maar diezelfde overheid heeft de interne subsidie - ofwel het bekostigen van vernieuwing en onrendabele producten uit de verkoop van winstgevende producten - uit het bedrijf getrokken door moordende concurrentie te bevorderen.
Het is zeker niet alleen de digitale concurrentie die heeft gezorgd voor het uithollen van de postbezorging, want iedereen kent de overvloed aan busjes die door het land scheuren om pakketjes te laten bezorgen door overwerkte chauffeurs van drieletterbedrijven. Dat zijn voornamelijk geprivatiseerde staatsbedrijven zoals Deutsche Post (DHL), Royal Mail (GLS) en La Poste (DPD). UPS is de enige grote, van oorsprong niet publieke pakketdienst, opgericht in het land waar het publiek al heel lang vooral consument is, de Verenigde Staten.
PostNL heeft weliswaar drie hoofdletters, maar heeft het in het rijtje passende PTT inmiddels achter zich gelaten. En dat is begrijpelijk in het licht van de marktgerichtheid van Europese overheden, maar of het uiteindelijk efficiënt is?
Technologische ontwikkelingen brachten de maatschappij van de postkoets naar e-mail. Elektrische telegrafie begon als een ongeordende bende aanbieders met elk een paar telegraafposten, voor jouw beeld: de satellieten van die tijd.
Halverwege de 19e eeuw vond de overheid dat er een betrouwbare organisatie en dito netwerk moest komen. En ook bij de telefonie besloot men begin twintigste eeuw tot een overheidsaanpak. Een staatsbedrijf was efficiënt, betrouwbaar en zelfs winstgevend te maken.
Een belangrijk en ondergesneeuwd argument - naast een goede publieke voorziening - om dit als bedrijf aan te pakken, is interne subsidie. De opkomende telefonie kun je bekostigen met telegraaf en goedlopende postdiensten. Vernieuwingen als de mobiele telefonie kun je dan met interne subsidie betalen binnen een concern als PTT, waar de telefooncentrales - in Europees perspectief - al vroeg geautomatiseerd waren.
En dan kun je die relatief bewerkelijke enveloppost compenseren met lucratievere pakketpost. Maar zo mocht het niet zijn. Bezorgplicht binnen gestelde termijnen was er alleen voor PostNL: voor stad en land. En veel rendabele post kwam bij de voormalige buitenlandse staatsbedrijven die zich op de Nederlandse markt begaven, om ook ’efficiënt‘ winst te maken. Ieder met zijn eigen busjesvloot, onderbetaalde medewerkers, sorteercentra, software en organisatie. Ieder voor zich mogelijk efficiënt, maar chaotisch als geheel.
Maar, zul je misschien denken: concurrentie ís toch zeker de motor van efficiency? Ik twijfel al vanaf mijn bedrijfskundestudie, maar weet wel zeker dat wanneer je efficiency tot de bodem doorvoert er geen ruimte meer is voor interne subsidie. Dan krijg je alleen nog maar kostenreductie en uitbesteding totdat hopelijk het kernproduct, luchttransport bijvoorbeeld, rendabel blijft.
Overigens zijn er talloze voorbeelden van commerciële bedrijven die intern subsidieerden wat markttechnisch minder winstgevend was. Klassiek is het voorbeeld van uitgeverijen die met bestsellers kans zien om poëzie en bijzondere boeken uit te geven. Ik werkte bij bedrijven die een winstgevende afdeling gebruikten voor de ontwikkeling van nieuwe producten en bij een gevelbouwer die niet precies wist welke panelen het meest bijdroegen aan de winst.
De term interne subsidie is trouwens nooit in zwang geraakt. De subsidie van overheidswege bleef fier overeind, vooral voor private en publiek-private samenwerkingen onder de noemer innovatie.
Wat deze post in je mailbox kost, weet ik niet. Met een beetje geluk is de bezorgtijd enkele seconden plus de tijd als ongelezen bericht in je mailbox. Wat daar allemaal voor nodig is en of het gesubsidieerd is, blijft in nevelen - van de cloud - gehuld.
Jip's venster op de wereld
